देश विदेश साहित्य

रूसी नागरिक आनास्तासियालोझ्किनालाई बौद्ध दर्शनमा विद्यावारिधिको उपाधी प्रदान

काठमाडौं, माघ १५–रूसी नवयुवती आनास्तासियालोझ्किनालाई बौद्ध दर्शनमा विद्यावारिधिको उपाधी प्रदान गरिएको छ । राजकीय विश्वविद्यालय अन्तर्गत एशिया–अफ्रिका संस्थानबाट संस्कृत र पालीभाषा साहित्यको अध्ययन गरेर स्नातक उपाधी प्राप्त गरेपछि विद्यावारिधिका लागि पालीवाङ्मयको अध्ययनमा संलग्न आनास्तासियालोझ्किनाले प्रारम्भिक बौद्ध दर्शनको विषयमा व्यापक शोध कार्य गरेकी थिइन् ।

सो विषयमा ‘दार्शनिकपत्रिका’, ‘दर्शनशास्त्रको इतिहास’, ‘दर्शनशास्त्रका समस्याहरू’, ‘मस्को विश्वविद्यालयको सन्देश’ लगायत विभिन्न वैज्ञानिक पत्रिकाहरूमा उनका ११ वटा लेखहरू प्रकाशित भएका थिए । आनास्तासियालोझ्किनालाई प्रारम्भिक बौद्ध दर्शनको विषयमा विद्यावारिधिको प्राज्ञिक उपाधी प्रदान गरिनु रूसमा पाली बौद्धवाङ्मयको अध्ययनले भविष्यमा गहन रूप लिने जनाइएको छ ।

बुद्धको जन्मभूमी र पालीभाषाको उद्गमस्थल समेत रहेको नेपालकालागि यो विशेष उपलब्धीसमेत रहेको भाषाविदहरुले बताएका छन् । रूसी विदुषी आनास्तासियालोझ्किना हाल आफ्नो शोधग्रन्थको आधारमा पुस्तक प्रकाशन गर्ने प्रयासमा छिन् । भविष्यमा उनका बौद्ध दर्शन विषयक कृतिहरूको प्रकाशनद्वारा नेपाली पाठकहरू समेत लाभान्वित हुने विश्वास गरिएको छ ।

रूस विज्ञान प्रज्ञाप्रतिष्ठान दर्शनशास्त्र संस्थानमा आनास्तासियालोझ्किनाद्वारा विद्यावारिधि प्राज्ञिक उपाधिका लागि ‘पाली वाङ्मयको संरचनामा दार्शनिक–धार्मिक वादविवादको रूपमा ‘पुद्गल–स्वत्वबारे वार्तालाप’ (‘कथावत्थु १.१’) शीर्षक मा तयार पारिएको दर्शनशास्त्रको इतिहास विषयक शोधग्रन्थको पुर्पक्षकालागि २१ जनवरी २०२० (मङ्गलवार) का दिन विद्वत् परिषदको बैठक बोलाइएको थियो ।

सो पुर्पक्षको पर्यवेक्षकको रूपमा भाषविद कृष्णप्रकाश श्रेष्ठको समेत उपस्थिती रहेको थियो । विद्वत् परिषद्की सचिव एन. भोल्कोभाबाट विधिवत् बैठक संचालनका लागि आवश्यक कागजात सहित सबै तयारी पूराभएको सूचना दिएपछी विद्वत् परिषदकी अध्यक्ष, हेगेलको दर्शनशास्त्रकी विज्ञ, प्रोफेसर नेल्लीमोत्रोसिएभाले बैठक सञ्चालन गरेकी थिइन् । आवश्यक अनुसन्धान पूरागरेर शोध ग्रन्थ पेश गर्ने आनास्तासियालोझ्किनाले प्राचीन बौद्ध दर्शनमा ‘स्वत्व’ लाई स्वीकार्ने पुद्गलवादी तथा ‘स्वत्व’ को नकार गर्ने थेरावादी सम्प्रदायका दुई प्रतिनिधिबीच तर्क वितर्कको रूपमा गरिएको वादविवाद अभिलेख गरिएको प्राचीनतम बौद्ध दर्शन प्रतिविम्वित मूल पाली ग्रन्थ ‘पुद्गल–कथा’ को रूसी भाषामा अनुवाद समेत गरेर शोधखोजद्वारा तयार पारिएको शोधग्रन्थको सार संक्षेपसहित त्यसको समसामयिकता तथा औचित्य माथि छलफल गरिएको थियो ।

शोध ग्रन्थ तयार पार्नका लागि वैज्ञानिक नेतृत्व प्रदान गर्ने साहित्य शास्त्रमा महाविद्यावारिधि प्राप्त गरेकी र प्राच्य विद्या संस्थानको प्राचीन इतिहास तथा संस्कृति विभागमा कार्यरत प्रोफेसर, वयो बृद्धा विदुषी भिक्टोरिया भेर्तोग्रादोभाले शोधग्रन्थको वकालतगर्दै पालीभाषाको ‘पुद्गल’ शब्दले ‘पुंस्’ अर्थात् सामान्य ‘लोग्नेमान्छे’ भन्ने अर्थ बोध गराउने बताइन् । उनले त्यसको दार्शनिक चरित्र प्रष्ट्याउन ‘स्वत्व’ पारिभाषिक शब्द जोडेर शोधग्रन्थको मूल विषयवस्तु स्पष्ट पारिएको बताउँदै प्रारम्भिक बौद्ध दर्शनका लागि परमात्माको पर्यायवाची उच्चस्तरीय ‘पुरुष’ शब्द मान्य नहुने हुँदा ‘स्वत्व’ को अर्थबोध गराउने निम्नस्तरीय ‘पुद्गल’ शब्दको प्रयोग दार्शनिक दृष्टिले ग्रहण गरिएको स्पष्ट पारिन् ।

विद्वत् परिषदकी सचिवले विभिन्न प्राच्य विद्या विशारदहरूबाट प्राप्त टीका टिप्पणी पढेर सुनाएपछि शोधग्रन्थका दुई प्रतिपक्षी विद्वान्हरू अर्थात् वैज्ञानिक अनुसन्धान विश्वविद्यालयको मानविकी विज्ञान संकायकी प्राध्यापिका नातालियाकानाएभा तथा दर्शन शास्त्र, संस्कृति विद्या तथा मंगोलिया विद्या विभागका प्रमुख सेर्गेइलेपेखोभले आफ्नो लिखित समालोचनाको सारसंक्षेपबारे विचार व्यक्त गरेका थिए ।

प्रोफेसर सेर्गेइलेपेखोभले आफ्नो मन्तव्यमा रूसमा पालीवाङ्मयको रूसीभाषामा अनुवादको संक्षिप्त इतिहास प्रस्तुत गरेका थिए । उनले प्रस्तुत शोध ग्रन्थको मूल स्रोत पाली भाषाको कृति ‘पुद्गल–कथा’ को अंग्रेजीअनुवाद सन् १९१५ मा भएको र बुद्ध धर्मको क्षेत्रगत अध्ययनका लागि नेपाललगायत भारत, श्रीलंका एवम् म्यानमार (बर्मा) को यात्रा गर्ने रूसी विद्वान् इभानमिनाएभले रूसमा यस कृतिको बारेमा चर्चा गरेको बताए।

सोभियत कालमा संस्कृत र पालीभाषाबाट धार्मिक साहित्यको अनुवाद गर्नु सम्भवथिएन, तर सन् १९६० मा सर्वप्रथम ‘धम्मपद’ को रूसी अनुवाद प्रकाशित भयो र संस्कृत भाषाबाट पनि ‘ऋग्वेद’, ‘उपनिषद्’ लगायत विभिन्न कृतिहरूको अनुवाद प्रकाशित भएका थिए । अलिहे बल्ल आनास्तासियालोझ्किनाबाट पालीभाषाको प्रारम्भिक दर्शन सम्बन्धी कृति रूसी भाषामा प्रकाशित भएको हो ।

Featured