देश

क्यान्भासमा उत्तरगया : लोभलाग्दो फलाखु र त्रिशूली नदी

pQ/uofdf lrqsnf pQ/uof -/;'jf_, @# sflQs -/f;;_ M /;'jf snf ofqf cGt/ut /;'jf / g'jfsf]6sf] ;LdfIf]q a]qfjtL -pQ/uof_ sf] b[Zo SofGef;df s}b ub{} eQmk'/sf lrqsf/ /fw]Zofd sdf{rfo{ . t:jL/ M gf/fo0f 9'ªufgf

उत्तरगया, कात्तिक २३–कैँचीले मुठारे झैँ देखिने सर्लक्क परेको बेत्रावती पारी नुवाकोटको तुप्चे फाँट । ठाउँठाउँमा भित्र्याउने बेलाको पहेँलपुर धान । धान भित्र्याइसकेपछिका खेतका टम्म मिलेका सुक्खा गरा । माथिल्लो भेगमा मानवीय बस्ती । एक छेउमा नागबेली बनेर बग्दै गरेको त्रिशूली । हेर्दै सुन्दर लाग्ने यो दृश्यमा काठमाडौँबाट कलायात्रामा आएका कलाकार दीपेन्द्रमान बनेपाली लोभिए । क्यामरामा कैद भएका बेत्रावती (उत्तरगया) का सयौँ दृश्यमध्ये तुप्चे फाँटले उनको मन तान्यो । बेत्रावतीको भीमसेनथानबाट क्यामरामा कैद भएको नुवाकोटको दुप्चेलाई एक्रेलिकका माध्यमबाट उनले क्यानभास रंगाए ।

उत्तरगयास्थित त्रिशूली र फलाखु खोलाको संगम किनारबाट चित्रकार राधेश्याम कर्माचार्यले पाखा, पखेरा र ढुंगासँग पौँठेजोरी खेल्दै नागबेली भएर छङ्छङ बग्दै गरेको त्रिशूलगंगालाई क्यान्भासमा उतार्न चुकेनन् । वैदिक पुराण श्रीमत्भागवतको हिमावत्खण्डमा वर्णित गोसाइँकुण्डबाट बग्ने त्रिशूलगंगा बेत्रावतीमा झरेपछि बेत्रगंगा र रुद्रगंगामा मिसिने ठाउँ उत्तरगयाका रुपमा प्रख्यात छ । भारतको दक्षिणगया स्नान गर्न जाँदा उत्तरगया स्नान गरेको छ कि छैन भनेर सोध्ने चलन रहेकाले पनि यसको महत्व धेरै छ भन्न सकिन्छ ।

नेपाली पर्वमा विभिन्न जिल्लाबाट आएर ब्रतालुहरुले स्नान गर्ने ठाउँमा ‘रसुवा कला यात्रा’ लिएर यसपालि राजधानीबाट चित्रकारको टोली पुगेको हो । ऐतिहासिक, धार्मिक र पौराणिक महत्व बोकेको उत्तरगयालाई कलाकारको टोलीले शुक्रबार आ–आफ्नै कोणबाट तिखारे । कलाकार सूर्यराम सुवाल र पुण्यराम माताङले त्रिशूलगंगालाई नै आधार मानेर अलि फरक दृश्यलाई क्यान्भासमा उतारे । उनीहरुको चित्रमा त्रिशूलीको छाल मात्रै होइन काउले, भाल्चे र माने गाउँको दृश्यसमेत कैद भयो ।

केही माथि थिए अर्का कलाकार दिवेश प्रधान । गोरसाइँकुण्डबाट रफ्तार लिएर झर्दै गरेको त्रिशूलीको बहावमा उनको मन अडियो र त्यसैलाई क्यान्भासमा ढाले । तल्लो भेगमा थिए कलाकारत्रय विक्रम प्रजापति, प्रकाश मानन्धर र रुविन बाडे । त्रिशूलीसँग मिसिन आउँदै गरेको फलाखु खोला, त्यसमाथि बनेको रसुवा र नुवाकोट जोड्ने पक्की पुल तथा यहाँ रहेका ठूलाठूला ढुंगासहितको प्राकृतिक दृश्य उनीहरुको क्यान्भासमा र्पयो ।

कलाकार प्रजापति भन्छन्, ‘ऐतिहासिक र धार्मिक क्षेत्र बेत्रावतीमा आउँदा प्रकृतिलाई भित्रबाट अध्ययन गर्ने अवसर मिल्यो, यहाँको कला, संस्कृति र प्राकृतिक दृश्य उपत्यकाको भन्दा भिन्न रह्यो, प्रकृतिसँग रमाउने अवसर पाउँदा धेरै सिक्ने मौका पनि मिल्यो ।’ त्यति नै बेला नागबेली भएर कलकल बग्दै गरेको त्रिशूलीसँगै देखिने माथिल्लो पहाडी बस्ती क्यानभासमा उतार्न कलाकार झलक केसी कुची चलाउँदै थिए ।

माने गाउँलाई पृष्ठभूमिमा राखेर त्रिशूलीको बहावलाई कैद गरेका केसी त्रिशूलीसहितको माथिल्लो पहाडी बस्तीले मन छोएकाले घामको परवाह नगरी चित्र बनाएको अनुभव सुनाउँछन् । अलिमाथि फलाखु खोलाका बीचमा रहेको ढुंगामा आड लिएर कलाकारद्वय राकेशचन्द्र श्रेष्ठ र स्थानीय कलाकार डिल्लीराम घिमिरेले क्यान्भासमा दृश्य बनाए । क्यान्भासको पृष्ठभूमिमा कालिकास्थान, लहरेपौवा र धैबुङ प्रस्ट देखिन्थ्यो ।

कलाकार कान्छाकाजी भासीमालाई भने दृश्य चित्रले मात्रै चित्त बुझेन । उनले हरिबोधिनी एकादशीमा देखिने बेत्रावतीको चहलपहललाई क्यान्भासमा ढालिन् । कञ्चन फलाखु खोला र त्रिशूलीको मिलन बिन्दु, त्यसमाथि बनेको झोलुंगे पुल र पुल तर्दै गरेका बटुवा अनि एकादशीमा नदी तारिएको फूलको तोरणले उनको क्यान्भासमा स्थान पायो । लक्ष्मीप्रसाद खतेजा र तथागत चित्रकारले यहाँको पुरानो भवनलाई क्यान्भासमा उतारे ।

ब्रमाण्डको रक्षाका लागि समुद्र मन्थनका बेला भगवान् शिवले कालकुट विष (हलाहल) सेवन गरेका र कैलाशबाट गोसाइँकुण्ड प्रवेश गर्दा त्यो विषयले घाँटीमा औडाहा भएर पानी खोज्ने क्रममा आफूले टेकेको बेतको लौरी जमिनमा गाडेको र त्यहाँबाट गंगा उत्पन्न भएकाले यसलाई बेत्रगङ्गा भनिएको जनविश्वास छ । त्यसैबाट अपभ्रंश भएर बेत्रावती नाम रहन गएकाले यसको पौराणिक र धार्मिक महत्व रहेको हो ।

नेपाल तिब्बतबीचको युद्ध रोक्न विसं १८४९ मा भएको ऐतिहासिक बेत्रावती सन्धिले यसको ऐतिहासिक महत्वको स्मरण गराउँछ । योगी नरहरिनाथले विसं २०४९ मा कोटीहोम गरेपछि भने बेत्रावतीको धार्मिक महत्व बढेको स्थानीय बताउँछन् । यतिका महत्व बोकेर पनि उचित प्रचारप्रसार हुन नसक्दा धार्मिक पर्यटकीय महत्व ओझेलमा परेकाले यहाँको परिचय विश्वमा र्पुयाउन चित्रकला कार्यशाला गरिएको ‘रसुवा कला यात्रा’ का स्थानीय संयोजक शशिकुमार डंगोल बताउँछन् । उनले वर्षौंदेखिको आफ्नो सपना पूरा भएको बताए ।

विगत एक वर्षदेखि हरेक शनिबार स्थलगत चित्रकला कार्यशाला आयोजना गर्दै आएको फेसबुकबाट जोडिएको कलाकारको एक समूहले नजिकिँदो नेपाल भ्रमण वर्षलाई केन्द्रित गरेर पछिल्लो समया सम्पदा क्षेत्रमा चित्रकला कार्यशाला गर्दै आएको छ । चित्रका माध्यमबाट पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने मुख्य उद्देश्यले अहिले धार्मिक, ऐतिहासिक, पुरातात्विक र सम्पदा क्षेत्रमा पुगेर चित्रकला कार्यशाला आयोजना गरी प्रदर्शनसमेत गरिँदै आएको कलाकार दिवेश प्रधान बताउँछन् ।

उनले बेत्रावती र कालिकास्थानमा बनाइएको चित्रलाई राजधानी काठमाडौँमा प्रदर्शन गरिने बताए । बच्चाले लेख्न पढ्न नजान्ने बेलामा पनि चित्र कोर्न सक्छ । भावना व्यक्त गर्ने माध्यम हो चित्रकला । अभिलेखको महत्वपूर्ण माध्यम भएकाले पनि एउटा देशका लागि चित्रकला अति नै महत्वपूर्ण रहेको प्रधान बताउँछन् । अझै पनि धेरै अध्ययन चित्रकलाबाटै हुने गरेको उनले बताए ।

उक्त टोलीले यसअघि भोटेकोसी सभ्यता शीर्षकमा सिन्धुपाल्चोकमा चित्रकला कार्यशाला गरिसकेको छ । उक्त समूहले उपत्यकाका तीनै जिल्लामा शृंखलाबद्ध रूपमा कार्यशाला गर्दै आएको छ । ‘रसुवा कला यात्रा’ त्यसैको निरन्तरता हो । नियमित शनिबारीय स्थलगत चित्रकला कार्यशाला शृंखलाअन्तर्गत रसुवाको कालिका गाउँपालिकामा पनि कार्यशाला आयोजना गरिएको रसुवाका कलाकार डिल्लीराम घिमिरेले बताए ।

रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिकाका अध्यक्ष उपेन्द्र लम्साल काठमाडौँबाट आएका कलाकारले दृश्य चित्रमा उतारेर बेत्रावतीको परिवेशलाई विश्वमा र्पुयाउने प्रयास गरेकामा सराहना व्यक्त गरे । यस्ता कार्यक्रमले कलाकारमा निखारता आउने र स्थान विशेषको प्रचारप्रसारमा सहयोग पुग्ने विश्वास कलाकारको छ । (नारायण ढुंगानार/रासस)

Featured